İLÇEMİZİN EKONONİSİ
VE



KÜLTÜREL YAPISI



TARIM





İlçemizin topraklarının verimli olması, tarımın ve ticaretin canlı kalmasını sağlar. Topraklarımızda ekimi yapılan ürünler arasında arpa, buğday, yulaf, ayçiçeği, pancar, kavun ve karpuz yer alır. Buğday son baharda ekim aylarında ekilir, arpa, kavun, karpuz ve bostanın ekim işleri ise ilkbaharda olur. Çünkü arpa çabuk gelişip büyüyen bir üründür. Buğday ağustos aylarında biçilir. Köylerimizde ürünler kırsal alanlarda tırpan veya oraklarla, büyük arazilerde ise buğdaylar biçerdöverler tarafından biçilirler. Tırpan ve orakla biçilen buğday sapları el tırmıklarıyla tırpancının peşi sıra takip edilerek toplanır, kent merkezimizde yöreye özgü adıyla anılan BULUM şeklinde bir araya yığılır, köylerimiz de ise bağ yapılır. BULUMLAR. Yöresel bir isimle anılan YIĞINLAR haline dönüştürülür. Araba ve traktörlerle, önceden hazırlanmış harman dediğimiz yere serilir, üzerinden altına keskin taşlar döşenmiş GEM denilen geniş ve kalın tahtadan yapılan bir alete öküz ve at koşulup gezdirilir veya bu iş traktörle de yapılır. Saplar iyice ufalanır ve birkaç kez çevrilerek altı üstüne getirilir, böylece sapların kuruması amaçlanır. Sonra GARRAF dediğimiz bir aletle bir çift öküz koşularak harman toplanır, buna TIĞ denir. Toplananlar önü rüzgâra gelecek şekilde yığılır ve rüzgâr beklenir. Rüzgâr eser esmez ağaç yavalar ve demir dirgenlerle bunlar havaya atılarak savrulur ve buğday samandan ayrılır. Bu iş son zamanlarda potos denilen kolla ve traktörlerle çevrilen savurma aletiyle yapılmaktadır. Buğday bir yana saman bir yana ayrılır ve ayrılan buğdaylar ihtiyaca göre değerlendirilir. İhtiyaç fazlası buğday Toprak Mahsulleri Ofisine veya tüccarlara satılır, ertesi yıl ekim için bir miktar tohumluk buğday tahta ambarlarda veya toprak kuyularda saklanır. Saman kısmı ise, merek dediğimiz üstü kapalı ahır tipi yerlere bacadan içeri atılarak hayvanların kış yemi için ayrılır. Merek yoksa dışarıda üzerine ot veya naylon çekilerek muhafaza edilir. Bu işlemler her yıl tekrar edilir.





HAYVANCILIK




Bulanık halkı tarımın yanı sıra hayvancılığı da ön planda tutmaktadır. Büyük ve geniş çayırların oluşu nedeniyle mera hayvancılığı yaygındır. Bunun yanında doğal olarak ahır hayvancılığı yer alır. Sığır, koyun ve keçi beslenir, süt ürünleri elde edilir, bu ürünler mandıralarda değerlendirilir veya komşu illerden gelen süt ticareti yapan kuruluşlara satılır, böylece aile bütçesine bir gelir sağlanır. İlçemizde hayvancılık önemli geçim kaynaklarımızdan birisidir. Buğday arpa ve yulaf dudak çatlatan kavun ve karpuzumuz meşhurdur. Kavunumuzun küçüğünün adı şamamadır. Kavun ve karpuzu tanımanın püf noktası, karpuzun sap kısmının yeni koparılmış olmasıdır. Bu meyveler alınırken bunların en büyüğü tercih edilir. Çünkü karpuz büyüdükçe şeker oranı çoğalarak tatlı duruma getirir, ne kadar büyük olursa o oranda tatlılığı artar ve tadına doyum olmaz, kavun da ise mutlaka en küçüğü tercih edilir. Çünkü kavun, topraktan şeker oranını güçlükle alıyor, kavun büyüdükçe aldığı şeker oranı düşer ve tatlılığı azalır. Kavunun daima küçüğü tercih nedenidir.






TAVUKÇULUK






Son yıllarda tavukçuluk yöremizde gelişme göstermektedir. Gerek ilçemiz de gerekse köylerimizde halkımız ihtiyacını büyük oran da kümes hayvanı besleyerek karşılamaktadır. Bazı köylerimizde kaz beslenir. Kaz yağ oranı fazla lezzetli bir besindir.






EĞİTİM DURUMU





İlçemizde eğitim aşağıdaki tabloda görüldüğü üzere ilk ve orta dereceli her türlü okul ile sürdürülmektedir. Eğitim durumu itibariyle ilçemiz iller ve gerekse ilçeler bazında ön saflardadır denilebilir. 1970li yıllarda Hürriyet gazetesi ilçeler bazında yaptığı bir araştırmada ilçemiz okuma yazma, oranı bakımından Türkiye genelinde ilk sırayı almıştı. Bu oran her yıl katlanarak devam etmiştir. Bunda en büyük pay yerli öğretmenlerin sağlam temel oluşturmalarında, ayrım ve kayırma gibi yaklaşımların sergilenmemesi ve daha sonra dışarıdan gelen öğretmenlerin halkla bütünleşmesinde yatar.








Hangi kökenden olursa olsun, yanlı tutum ve davranış sergilenmemiştir. İşte bu nedenlerden dolaylı Bulanık ilçemiz eğitim ve öğretimde çok sayıda yetişmiş elemana sahiptir. Pek çok bilim adamları, öğretmenler, avukatlar, doktorlar, mühendisler, bürokratlar, milletvekilleri, yazarlar, sanatçılar, âşıklar, yetiştirmiştir. İlçemizle ne kadar övünsek azdır.

 

ARICILIK
Arıcılıkla da geçimini sağlayan ilçemiz ve köylerinde birçok aile vardır. Ancak tarımsal ilaçların etkisiyle arıcılık giderek yok olmaya başlamıştır.



TİCARET



Yöremizin arazi yapısı, verimli toprakları sayesinde bol ürün alınması, ticaretin canlı tutulmasını sağlamaktadır. Kent merkezimizde kuyumculuk, manifaturacılık, hırdavatçılık nalburluk, ayakkabıcılık, hayvan alım ve satım işleri, fotoğrafçılık, matbaa ve basım işleri, yayıncılık, Bulanık haber gazetesinin ve yine diğer gazete ve dergilerin yayını, küçük işletmelerde sürdürülen el sanatları, atölye işletmeciliği, sanayi siteleri, motor bilgi ve becerilerin sergilendiği atölyeler, dişçilik, kuaför ve berbercilik gibi sanatlar yapılmaktadır. Bununla birlikte lokantalar ekmek fırınları, çay bahçeleri, kıraathaneler ve halkın günlük ihtiyaçlarının karşılandığı yerler, daha birçok endüstriyel sanat etkinlikleri, çarşılar, manavlar, marketler ve pastaneler bulunur.



1983 başında yapılan sulama çalışmalarıyla 4.900 hektarlık alanın sulanması sağlanmıştır. Yörenin doğal yapısı, iklimi ve meraların elverişli olması hayvancılık ticaretini tetiklemektedir. Köylerimiz de kooperatifler sayesinde halı-kilim dokumacılığı önemli yer tutmaktadır. Haçlı gölümüz denizden 1584 metre yükseklikte olup, esas ovamız Murat suyunun vadisi boyunca uzanan ince bir yapı görünümündedir. Bu ova tarım ve hayvancılık için dünyada eşi görülmez yerlerdendir Bu ova paha biçilmez değerdedir. Bazen Murat nehri coşar ve bu ovamız sular altında kalır. Yine kaynağını, Kazan gölünden alan Kör su çayı ovalarımızın can damarlarındandır. İlk baharda huysuzlaşır coşar, ilçemizin kuzeyinden bizleri selamlarlar casına menderes adı verilen büklümler çizerek akar. sonra yoncalı köyünü ikiye ayırarak yoluna devam eder.
ULAŞIM



Genellikle ulaşım karayolu taşımacılığıdır. Karayolu, Muş ilimize bağlı olan düzenli bir yoldur. Köylerimize bu yollara bağlantılı olarak ulaşım saplanır. Daha çok otobüs ve minibüs yolculuğu tercih edilir, kış aylarında ise dağ köylerimize kızaklarla ulaşım sağlanır. En zoru da budur. Temenni ediyorum ki bu zorluklar bertaraf edilir, köylerimize ulaşım imkânı sağlanır ve yaz kış ulaşım kesintisiz devam eder. İlçe merkezimizde cadde ve sokaklar beton ve kaldırımlar plaka döşelidir. Köylerimize yapılan yolculuklarda ise yol boyu alıç ağaçları ve küçük tundra denilen maki türü ağaçlara rastlamak mümkündür.
SAĞLIK KURULUŞLARI



İİlçemizde devlet hastanesi ve sağlık ocağı ile eczane mevcut olup ve köylerimizde sağlık ocakları yer almaktadır. 1960 yıllarda ilimiz de sağlık ve sosyal bakanlığının bir sosyalizasyon uygulaması vardi. Her köye doktor ve ebe ulaştırma projesiydi. Bu proje çok olumlu sonuçlar veriyordu ve bu projede bende o zaman sağlık bölge yazmanıydım yararlarını gazetelere yazardım. Maalesef siyasi hükümetler bunu kaldırdılar yine de umudumuz dengeli bir doktor dağılımının sağlanmasıdır. Sağlıklı günler, sağlıklı yaşam dileklerimizle,



SON BAHARDA NELER YAPILIR?



Son baharın kendine özgü bir yapısı vardır. Bunun adı hazan mevsimidir ve elinizi çabuk tutun yoksa kar geliyor gibi kendine özgü mesajları vardır. Bu mevsimin en önemli olaylarından birisi koç katımıdır. Koçlar, süslenir, bezenir ve boyanırlar. Boyunlarına zil, boynuzlarına elma gibi meyveler takılır ve yöresel törenlerle koç ve koyunlar birbirlerine karıştırılırlar ve böylece üremelerine olanak sağlanır.




Kış hazırlığı olarak unlar öğütülür, bulgurlar kaynatılır ve kurutulur. Daha sonra el değirmeni dediğimiz yöresel ismiyle KİKİRE denilen aletle tek kolla, tek kol yorulunca öbür kolla nöbet değiştirilerek çevrilir ve bulgur pilavlık kıvamına kadar kırılır. Yani kaba bir şekilde öğütülür, turşular kurulur, yarma yapılır ve kurutlar dökülür. Kışlık giysiler kazak eldiven çorap gibi ihtiyaçlar hazırlanır. Gerek kent merkezimizde ve gerekse köylerimizde çoraplar göze hitap eden bir renk cümbüşüne benzer şekilde şişlerle örülür ve bu çoraplar tıpkı halı ve kilim desenleri gibi olur. İlçemizde kış uzun sürer ve kışın Bulanık bembeyaz bezenmiş bir geline benzer. Sonra ilkbaharın gelişi beklenir. Artık kar altında biraz olsun sıkılmış yöre insani ilkbaharın gelişini dört gözle bekler olmuştur. İlkbaharın müjdecisi olarak önce leylekler gelir. Mustafa dedemizin bahçesinde kuzeye bakan iri bir söğüt ağacının üstüne gelir konarlar ve hepimizi selamlarlar. Baharın gelişi birde İlyas’ın tepesinin tepsi büyüklüğünde delinmesinden anlaşılır. En büyük müjdeyi ise Gado deresi coşarak verir.



İLKBAHARDA NELER YAPILIR?



İlkbaharda önce arpa ekimi yapılır çünkü arpa çabuk gelişip büyüyen bir ürünümüzdür. Peşine bostanlar kavun, karpuz ekimi başlar ve bunu salatalık gibi küçük çapta da olsa bahçe, fidan ekim ve dikim işleri izler. Bu döngü her yıl tekrarlanarak bir serüven şeklinde devam eder.



YAZIN NELER YAPILIR?



Temmuz ayı ortaları ot biçme zamanıdır. Biçilen otlar, bir araya gelecek şekilde tarlada toplanır. Bu otlar köylerimizde, ince bir kamıştan veya otlardan bükülerek elde edilen ipe benzer bağlaçlarla bağlanır ve bunlara bağ denir. Kent merkezimizde ise otlar arabalarla taşınarak bir araya yığılır, korunması kolay olsun diye, buna bir de bekçi tutulur ve bekçinin ücreti ot sahipleri tarafından karşılanır. Ağustos ortalarına doğru buğday biçilmesi başlar, buğdaylar tırpan, orak veya biçerdöverlerle biçilir. Köylerimiz de daha çok bu iş tırpanla yapılır peşi sıra tırmıkla bir araya toplanır bunlara YIĞIN denir. Daha sonra araba ve traktörlerle önceden hazırlanmış olan harman denilen yere taşınır. Ağaçtan yapılmış altı keskin taşlarla döşenmiş GEM adı verilen bir aletle ezilir. Buna at öküz koşulur veya traktörle de yapılır. Bu harman 3 ve 4 gün sürer ve bir kaç kez çevrilip saman haline getirilir. Sonra GARRAF dediğimiz aletle öküz koşularak harman toplanır ve yönü rüzgâra denk gelecek şekilde yığılır. Buna TIĞ denir. Rüzgâr başlar başlamaz demir dirgen ve ağaçtan yapılmış adına YABA denilen aletlerle savurma işlemi başlar, bu bazen imece usulü olarak ta yapılır ve komşular yardım ederler çünkü rüzgârın kesilmesi söz konusu olabilir. Bu da komşuluk ilişkilerimizin gelişip kuvvetlenmesine katkı sağlar. Bu işlem zor bir işlem olsa da bundan başka tek çaresi PATOS . denilen bir tür savurma makinesi kullanmaktır. Bu elle çevrildiği gibi bir kayışla traktörlere bağlanarak da çalıştırılır. O da son yıllarda herkesin imdadına yetişmiş işlerin kolaylaşmasını sağlamıştır. Elde edilen ürünler ihtiyaca göre kullanılır bir bölümü tahtadan yapılan ambarlarda, bir bölümü de toprak kuyularda, tohumluk olarak saklanır. Bu ürünler yarma, bulgur, kavutluk, kışlık un, erişte gibi ihtiyaçlarımızı temin için kullanılır.







Sevgili Bulanıklılara bereketli günler dileğiyle…








YAZAN . GÖKHAN GÜNEY